• ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗ

Τι κοινό παρουσιάζουν ο κορωνοϊός και οι ζωολογικοί κήποι;


Πηγή εικόνας: action.petakids.com

Με τις επιπτώσεις του κορωνοϊού να έχουν αφήσει γερές αναθυμιάσεις, εντείνεται οι συζήτηση για την περιβαλλοντική ηθική και ανακύπτουν κάθε λογής προβληματισμοί. Η πολυήμερη περίοδος εγκλεισμού την οποία απρόσμενα και σε ανύποπτο χρόνο βιώσαμε γεννά στη σκέψη μας έναν γόνιμο παραλληλισμό και την επικεντρώνει στους άλλους ζωντανούς οργανισμούς που αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα του οικοσυστήματός μας, και συγκεκριμένα στα ζώα. Η συζήτηση περί των ζωολογικών κήπων ανοίγει ξανά πιο έντονα από ποτέ, καθώς δε θα ήταν υπερβολικό να εκφράσουμε τον εξής παραλληλισμό. Υπό το πρίσμα ενός σεναρίου επιστημονικής φαντασίας σχεδόν, ο άνθρωπος έλαβε με εξαναγκαστικό τρόπο μια γεύση από τον περιορισμό της ελευθερίας της κίνησης σε έναν συγκεκριμένο χώρο στο όνομα της διαφύλαξης του υπέρτατου αγαθού της υγείας καθώς και από την ψυχική αγανάκτηση που μπορεί αυτός να επιφέρει, ανάλογο με αυτόν που υφίσταται ένα ζώο σε έναν ζωολογικό κήπο. Ο κορωνοϊός και οι ζωολογικοί συνδέονται από το στοιχείο του καταναγκαστικού εγκλεισμού: ο μεν τον επέβαλε σε ανθρώπους, οι δε τον επιβάλλουν χρόνια τώρα σε ζώα.


Έχει πολλάκις επισημανθεί ότι λόγω του προσωρινού χαρακτήρα των μέτρων του δικαίου έκτακτης υγειονομικής ανάγκης, η συνταγματικώς κατοχυρωμένη ελευθερία της κίνησης (άρθρο 5 παρ. 4 του Συντάγματος) δε θίγεται στον πυρήνα της (δεν αίρεται δηλαδή σε βαθμό ώστε να καταστρατηγείται η ίδια η θέσπισή της) και επομένως είναι ανεκτή. Πράγματι, αυτό είναι αλήθεια και η προσωρινότητα των μέτρων αποδεικνύεται από την πρόσφατη άρση της γενικής απαγόρευσης κυκλοφορίας άνευ γνωστοποίησης. Ωστόσο, για τα ζώα που είναι εγκλωβισμένα στο κλουβί ενός ζωολογικού κήπου για σκοπούς θεάματος ή εν πάση περιπτώσει με πρόσχημα την προστασία τους, η κατάσταση του εγκλεισμού δεν έχει προσωρινό χαρακτήρα, αλλά πολλές φορές ακόμη και ισόβιο. Είναι τελικά η ίδια η ιδέα του εγκλεισμού άγριων ζώων συμβατή με τους νόμους και την ουσία της φύσης, ή αντιβαίνει στις πιο βασικές αρχές της;


Πηγή εικόνας: www.onegreenplanet.org

Για να εξετάσουμε το ζήτημα αυτό, πρέπει πρώτα να προβούμε σε ορισμένες θεμελιώδεις παραδοχές. Ο άνθρωπος από πολύ νωρίς επινόησε την έννοια της ηθικής, γεγονός που οφείλεται ακριβώς στην έλλογη ικανότητά του που τον διακρίνει από τα λοιπά είδη του ζωικού βασιλείου. Ένας επαρκής για τους σκοπούς του προβληματισμού μας ορισμός της ηθικής θα περιέκλειε την αποφυγή πρόκλησης περιττού ή δυνατού να αποφευχθεί πόνου στους άλλους, αντίληψη η οποία πηγάζει από την ίδια τη δική μας απαίτηση οι άλλοι να μη μας οδηγούν στο να υποφέρουμε. Στην έννοια του άλγους εντάσσουμε κάθε γνωστό είδος, σωματικό, ψυχικό, ψυχολογικό, ενώ ως δέκτες αυτού του πόνου αναγνωρίζουμε κάθε ζωντανό πλάσμα που διαθέτει τη στοιχειώδη νευρολογική δομή προκειμένου να αντιλαμβάνεται το νευρικό του σύστημα τα οδυνηρά ερεθίσματα του εξωτερικού περιβάλλοντος.


Από την άλλη, ο άνθρωπος και η φύση έχουν ορίσει ορισμένες ανυπέρβλητες ανάγκες, όπως για παράδειγμα αυτές που εξυπηρετούν την επιβίωση. Προκειμένου να εξασφαλίσει την επιβίωσή του, υπάρχουν περιπτώσεις όπου ο άνθρωπος πράγματι δεν μπορεί να αποφύγει την πρόκληση βλάβης σε ζώα, δεδομένου ότι η ζωή ενός ζώου και αυτή ενός ανθρώπου (και είναι λογικό, ξανά λόγω της έλλογης ιδιότητας που διακρίνει τον άνθρωπο ως ον με ιδιαίτερη ψυχοσωματική συγκρότηση) δε σταθμίζονται το ίδιο. Το ζήτημα όμως είναι ότι δεν επιτρέπεται ο άνθρωπος να καταφεύγει στο κλασικό επιχείρημα "τα ζώα στην άγρια φύση ούτως ή άλλως βλάπτουν το ένα το άλλο προκειμένου να επιβιώσουν, αυτή είναι η φυσική κατάσταση", προκειμένου να δικαιολογήσει κάθε του πράξη που καταπατά θεμελιώδη δικαιώματα άλλων φυσικών πλασμάτων που αισθάνονται τον πόνο, όπως είναι το δικαίωμα στη ζωή, στην υγεία, στην ελεύθερη κίνηση, στην ήρεμη διαβίωση και στην αναπαραγωγή. Οι ανώτερες ικανότητες που διαθέτει ο άνθρωπος λόγω της έλλογης σκέψης του επάγονται και ανάλογη ευθύνη, την οποία αυτός δεν μπορεί να αποταχθεί σε καμία περίπτωση.


Εδώ έγκειται το μεγαλείο της ηθικής. Να μπορείς να επιλέξεις την εύκολη λύση προκειμένου να υπηρετήσεις ίδιες ανάγκες, κι όμως να μην το κάνεις. Να αναζητάς εναλλακτικές προκειμένου να σκοπεύσεις αυτή τη μέση λύση που σταθμίζει δίκαια όλα τα συμφέροντα και τις ανάγκες. Να έχεις την επιλογή να προκαλέσεις πόνο σε οποιονδήποτε άλλο ζωντανό οργανισμό, και εντούτοις να μην το κάνεις, διότι η λογική σου σκέψη σου επιτρέπει και σου προσφέρει το προνόμιο να αντιληφθείς το ανήθικο και το παράλογο μιας τοιαύτης πράξης.


Στο πλαίσιο του παραπάνω συλλογισμού, έχουν αναπτυχθεί από την επιστήμη της βιοηθικής ορισμένες βασικές αρχές δεοντολογίας σε ό,τι αφορά την ανθρώπινη συμπεριφορά έναντι των ζώων. Επειδή κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί το ότι η πρόκληση βλάβης είναι ορισμένες φορές αναπόφευκτη στη φύση, απομένει στον άνθρωπο να ελαχιστοποιήσει αυτές τις περιπτώσεις αυξάνοντας τις επιλογές του.


Πηγή εικόνας: www.onegreenplanet.org

Με την κατάλληλη αξιοποίηση της επιστήμης, ο άνθρωπος έχει διευρύνει την παλέτα των δυνατοτήτων του σε ασύλληπτο για άλλους καιρούς βαθμό, κάτι που του επέτρεψε να επιλύσει με μέτρο πληθώρα ηθικών διλημμάτων, των οποίων η "ανήθικη" επίλυση ήταν κάποτε μονόδρομος. Σε ό,τι αφορά τα ζώα λοιπόν, όπως έχουν υιοθετήσει και οι σχετικές Ευρωπαϊκές Οδηγίες (λ.χ. η 2010/63/ΕΕ άρθρο 4), γίνονται ευρέως δεκτές τρεις θεμελιώδεις αρχές. Πρώτα, η αρχή της Αντικατάστασης (Replacement) ορίζει ότι η πρόκληση άλγους σε ζώα πρέπει να αποφεύγεται, αν υπάρχουν εναλλακτικές, ως προς την χρήση ζώων, µέθοδοι για να εξυπηρετηθούν οι κρίσιμες ανθρώπινες ανάγκες. Η αρχή της Ελάττωσης (Reduction) ορίζει ότι αν η πρόκληση πόνου δεν µπορεί να αποφευχθεί, πρέπει να διενεργείται µε τον µεγαλύτερο δυνατό, για την ικανοποίηση των βιοτικών ανθρώπινων αναγκών, περιορισµό του αριθµού ζώων που τον υφίστανται. Τέλος, η αρχή της Βελτίωσης (Refinement) ορίζει ότι η πρόκληση πόνου ή ταλαιπωρίας θα πρέπει να είναι η ελάχιστη δυνατή σε κάθε ζώο.


Οι παραπάνω αρχές δεν αποτελούν παρά ειδικότερες εκφάνσεις της αρχής της αναλογικότητας, απαντώνται δε στους κανόνες τέλεσης ιατρικών ερευνών επί ζώων. Τις προσαρμόσαμε με τις κατάλληλες γενικεύσεις για τις ανάγκες του προβληματισμού που εδώ εξετάζουμε. Σύμφωνα δε με τον Τάκη Βιδάλη, νομικό επιστήμονα που ειδικεύεται σε ζητήματα Ιατρικού Δικαίου και Βιοηθικής, ανάγκες όπως η αναψυχή και η ένδυση δεν είναι ικανές να δικαιολογήσουν πάντοτε την προσβολή των δικαιωμάτων των ζώων. Σε όλες τις περιπτώσεις, το πρώτο βήμα πρέπει να είναι η εξάντληση των εναλλακτικών λύσεων, το δεύτερο η αξιολόγηση της σημασίας των συγκεκριμένων αναγκών μας τη συγκεκριμένη στιγμή και μόνο στο τέλος η επιλογή των ηπιότερων μέσων για την όσο το δυνατόν ανώδυνη μεταχείριση του ζώου.


Αυτές οι αρχές πρέπει να αποτελούν πυξίδα μας σε κάθε ηθικό δίλημμα που εμπλέκει ζώα, και γνωρίζουμε ότι τίθενται κατά δεκάδες στον άνθρωπο. Εν προκειμένω, έχουμε αφενός το δικαίωμα του άγριου ζώου στην ελεύθερη κίνηση και εγκατάσταση, καθώς και στην ηρεμία και αναπαραγωγή. Αφετέρου, ο άνθρωπος επιχειρεί να διαφυλάξει τα δικαιώματά του τελευταίου στην υγεία και την ασφάλεια, παραβιάζοντας όμως στον πυρήνα τους τα ως ανωτέρω εξίσου κρίσιμα δικαιώματα που απορρέουν από την άγρια φύση και την ιδιοσυστασία του ζώου και κατ΄επέκταση προκαλώντας του ψυχικό (αν όχι και σωματικό) πόνο. Έμμεσα, προστατεύοντας το οικοσύστημα και τη βιοποικιλότητα προστατεύει τη δική του υγεία και ευζωία, κάτι που είναι σαφώς θεμιτό. Με αυτές τις δύο αντικρουόμενες μεριές, μπορούμε να προβούμε σε στάθμιση.


Σε ό,τι αφορά δε την ανάγκη του ανθρώπου για αναψυχή μέσω της θέασης εγκλωβισμένων ζώων ή αντιστρόφως την εκμετάλλευση των ζώων με αυτό τον τρόπο προς εξασφάλιση οικονομικού οφέλους, φρονώ ότι καμία στάθμιση δε χωρεί. Αν ο άνθρωπος επιθυμεί να γνωρίσει ορισμένα είδη ζώων, καλό θα ήταν να το κάνει με τις λιγότερες δυνατές επεμβάσεις και με επισκέψεις στον φυσικό τους βιότοπο, όχι με τη δημιουργία ενός κλουβιού που δε θυμίζει σε τίποτα τις φυσικές συνθήκες διαβίωσης του ζώου. Έτσι λοιπόν, προκειμένου να προβούμε σε δίκαιη στάθμιση, μένει να εφαρμόσουμε πιστά τις παραπάνω θεμελιώδεις αρχές.


Με βάση την αρχή της Αντικατάστασης, πρέπει ο περιορισμός του ζώου σε ζωολογικό κήπο να επιβάλλεται μόνο όταν είναι απολύτως απαραίτητο, ήτοι όταν δεν υπάρχουν με βάσει τα πορίσματα της επιστήμης ηπιότερα μέσα που να επιτυγχάνουν εξίσου τη διαφύλαξη της ασφάλειας, της υγείας και εν γένει της επιβίωσης του ζώου. Εδώ κρίσιμο είναι το αν το συγκεκριμένο είδος ζώου απειλείται από εξαφάνιση, ώστε ο εγκλεισμός και η προστασία να συνιστά τον μοναδικό μηχανισμό διαιώνισης και διάσωσής του. Διότι κατά τα άλλα, δε θα έπρεπε να αφήσουμε στην ίδια τη φύση να εξισορροπήσει τις αντίρροπες δυνάμεις που εγγράφονται στους κόλπους της;


Η επιβίωση όλων δεν είναι δυστυχώς παρά ουτοπία πολλές φορές στη φύση και ο άνθρωπος δεν μπορεί να λάβει ρόλο πατερναλιστικό απέναντι στα πλάσματά της. Έπειτα, με βάση την αρχή της Ελάττωσης, θα πρέπει τον εγκλεισμό να τον υποστεί ο ελάχιστος αριθμός ζώων που είναι με βάση τις διδασκαλίες των μαθηματικών και της στατιστικής αναγκαίος προκειμένου να διασωθεί το εν λόγω είδος. Τέλος, όπως υπαγορεύει η αρχή της Βελτίωσης, θα πρέπει όσο το δυνατόν περισσότερο να ανακουφίσουμε το ζώο από το άλγος το οποίο υφίσταται, σεβόμενοι τις φυσικές του ανάγκες και συνήθειες και δημιουργώντας ένα περιβάλλον διαβίωσης όσο το δυνατόν εγγύτερο στον εκ της φύσεως βιότοπο του ζώου.


Βλέπουμε λοιπόν ότι η δύναμη της ανθρώπινης λογικής δεν έχει όρια και βήμα προς βήμα μπορεί να ξεδιπλώσει μια βεντάλια από εναλλακτικές, εκ των οποίων μία συνιστά τη μέση λύση, αυτή που αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος σέβεται και τη φύση και τον ίδιο του τον εαυτό, ανταποκρινόμενος στα προνόμια και στις δυνατότητες με τα οποία αυτή τον προίκισε. Πρώτα απ’ όλα, ο άνθρωπος συνιστά μέρος της φύσης και αυτή η σκέψη πρέπει να τον καθοδηγεί προς εκπλήρωση των αριστοτελικών δυνάμεών του, προς τη μετουσίωσή τους σε ον.

Βιβλιογραφία:

ΤΑΚΗΣ Κ. ΒΙΔΑΛΗΣ, ΒΙΟΔΙΚΑΙΟ, Δεύτερος Τόμος: Από τη βιοποικιλότητα στις έξυπνες μηχανές,


Εκδόσεις Σάκκουλα, 2016

https://www.youtube.com/watch?v=EMysJ5ovkEY&t=7s

2.png

follow us on Instagram @atheniantimes.gr

"Νέα άποψη σε Αθηναϊκούς καιρούς"
- ΟΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΜΑΣ -
Εικόνα1.png
LACREDI LOGO.png
- ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΕΙΤΕ -
  • Black Facebook Icon
  • Instagram
Εικόνα1.png
Εικόνα1.png