• GUEST WRITER

Νομικά και Πολιτικά Ερωτήματα από την εφαρμογή του Δικαίου της Ανάγκης

* του Αλέξανδρου Λυμπίκη


Τους τελευταίους μήνες, η παγκόσμια κοινότητα έχει κληθεί να αντιμετωπίσει μια πρωτόγνωρη συμβατική απειλή, την οποία πρεσβεύει η ταχύτατη διάδοση του κορωνοϊού. Σε αυτή τη προσπάθεια περιορισμού της μετάδοσης νοηματοδοτήθηκε εκ νέου η ύπαρξη του έθνους-κράτους. Του κράτους, δηλαδή, το οποίο, ακολουθώντας το βεστφαλιανό μοντέλο, εφαρμόζει τη βούλησή του κυριαρχικά εντός των συνόρων του. Παρά τη δράση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, παρά τις πράξεις αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών, παραδείγματα όπως η αναστολή της Συνθήκης Schengen, ο περιορισμός των ταξιδιών από και προς τις ΗΠΑ, φαίνονται να είναι ο κανόνας παρά η εξαίρεση.


Πηγή εικόνας: www.taxheaven.gr

Σε αυτό το πλαίσιο, βλέπουμε κράτη, τα οποία, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, λαμβάνουν μέτρα πρόληψης με σκοπό να προστατεύσουν τους πληθυσμούς τους, παρεμβαίνοντας δυναμικά στην ιδιωτική ζωή των ατόμων.

Θίγοντας αυτές τις κρατικές παρεμβάσεις, προκύπτουν ζητήματα τόσο νομικά όσο και πολιτικά που εξετάζουν την απάντηση που δίνουν οι φιλελεύθερες αστικές δημοκρατίες, ώστε να συμβιβάσουν το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων με την ανάγκη για άμεση και αποτελεσματική δράση κατά του ιού.

Εκκινώντας με τα νομικά εργαλεία που τίθενται στη διάθεση των κρατών και, δη, της Ελλάδος, φαίνεται ότι οι περισσότερες χώρες επιλέγουν να εφαρμόσουν μία μορφή του δικαίου της ανάγκης, όπως αυτό κατοχυρώνεται στις συνταγματικές έννομες τάξεις τους. Συγκεκριμένα, στην Ελλάδα, νομική βάση της θέσπισης των πράξεων νομοθετικού περιεχομένου (ΠΝΠ) αποτέλεσε το α. 44 παρ. 1 Συντ. Μιλάμε σε αυτή τη περίπτωση, για μια «πολιτική» έκφανση του δικαίου της ανάγκης [1]. Επισημαίνεται, εδώ, ότι εφαρμογή του α. 48 Συντ. (κατάσταση πολιορκίας) δεν θα μπορούσε να γίνει, καθώς η διάταξη προϋποθέτει ένοπλη σύγκρουση, η οποία ορίζεται με βάση το Διεθνές Δίκαιο.


Τα μέτρα τα οποία λήφθηκαν θέτουν περιορισμούς σε συνταγματικά κατοχυρωμένα δικαιώματα και ελευθερίες (ελευθερία κίνησης, εγκατάστασης, συνέρχεσθαι, κλπ.). Σκοπός του εν λόγω άρθρου δεν είναι να αναλύσει σε βάθος τα επιχειρήματα που ενισχύουν την άποψη ότι τα μέτρα αυτά είναι σύμφωνα με το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Επιγραμματικά πάντως και για λόγους πληρότητας, αναφέρονται τα ακόλουθα.


Αρχικά, στο α. 5 Συντ. υπάρχει ερμηνευτική δήλωση που προβλέπει ρητή εξαίρεση σε περίπτωση μέτρων για τη προστασία της δημόσιας υγείας. Η εξαίρεση αυτή αφορά την απαγόρευση λήψης ατομικών μέτρων στη περίπτωση της ελευθερίας κίνησης του α.5 παρ. 4 Συντ. Επιπλέον, η συστηματική ερμηνεία επιβάλει τη ταυτόχρονη εξέταση του α. 5 με την υποχρέωση του κράτους από το α. 21 παρ. 3 καθώς και με την υποχρέωση των πολιτών για κοινωνική αλληλεγγύη σύμφωνα με το α. 25 παρ. 4 [2]. Τέλος, όπως και σε κάθε περιορισμό δικαιωμάτων, έτσι και στη περίπτωση της ΠΝΠ, εφαρμόζεται η αρχή της αναλογικότητας [3].


Θίγοντας, λοιπόν, τις τρεις προϋποθέσεις αυτού του περιορισμού των περιορισμών, ο γράφων υιοθετεί την άποψη ότι το μέτρο είναι και αναγκαίο και πρόσφορο, ενώ δεν παραβιάζεται η αναλογικότητα stricto sensu. Και αυτό γιατί, πρώτον, τα μέτρα κρίνονται κατάλληλα για τον επιδιωκόμενο σκοπό. Τόσο από τα πορίσματα της επιστήμης, όσο και από τα πρόσφατα αριθμητικά δεδομένα των κρουσμάτων. Δεύτερον, η επιλογή της κυβέρνησης κρίνεται αναγκαία, εάν λάβει κανείς υπόψη τη προηγούμενη σύσταση προς τους πολίτες που δεν εφαρμόστηκε από το σύνολο. Τρίτον, η στάθμιση κόστους-οφέλους είναι ανάμεσα στη προστασία της ζωής και στο περιορισμό της κίνησης. Καθώς ο αυξημένος ρυθμός μετάδοσης του ιού αντιστοιχεί σε απώλεια ζωών και αυτή η προϋπόθεση καλύπτεται εφόσον τα μέτρα στοχεύουν στη προστασία δικαιώματος ή τουλάχιστον στη μη διακινδύνευσή του. Άλλωστε, η χρονική διάρκεια των μέτρων είναι περιορισμένη, ενισχύοντας το επιχείρημα ότι έχει γίνει κατάλληλη στάθμιση κόστους-οφέλους.


Τέλος, όσον αφορά τις διατάξεις της ΕΣΔΑ που επίσης κατοχυρώνουν τα δικαιώματα που θίγονται, σε κάθε άρθρο η συνθήκη θέτει όρους με τους οποίους μπορούν αυτά να περιοριστούν [4]. Όροι που σε μια κρίση τέτοιας έντασης, στη περίπτωση των Ελληνικών μέτρων, φαίνονται να πληρούνται. Σε κάθε περίπτωση, και άσχετα με τις ατομικές μας γνώμες, αρμόδια για τη τελική ετυμηγορία παραμένουν τα δικαστήρια, τα οποία, ύστερα από αιτήσεις ακυρώσεως ή αγωγές θα ελέγξουν την ουσιαστική συνταγματικότητα των πράξεων.


Παρότι, η νομική συζήτηση σχετικά με την αποτελεσματικότητα των συνταγματικών μέσων αντιμετώπισης της κατάστασης είναι καλοδεχούμενη και επιβεβλημένη, έντονο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αντίδραση των κρατών του δυτικού κόσμου και από άποψη πολιτικής θεωρίας. Στην Ευρωπαϊκή Ήπειρο, οι χώρες φαίνεται να επιλέγουν μια μορφή της πολιτικής του «social distancing», με εξαίρεση τη Σουηδία [5]. Καθώς οι πολιτικοί σιγά-σιγά εμπιστεύονται εαυτούς στα χέρια των ειδικών κάνουν χρήση διαφορετικών ανά χώρα ρυθμίσεων για επιβολή της κρατικής βούλησης.


Έτσι, ενώ στην Ελλάδα εφαρμόζουμε το καταρχήν άτυπο δίκαιο της ανάγκης, χωρίς να αναστέλλουμε δικαιώματα ή χωρίς να καταργούμε θεσμικές εγγυήσεις, αντίθετες επιλογές κάνουν άλλα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτές οι επιλογές σχετίζονται και με τη παραδοχή ότι τα συνταγματικά εργαλεία ανά χώρα είναι διαφορετικά. Υπάρχουν χώρες που εμπεριέχουν στο Σύνταγμά τους ρυθμίσεις για τη κατάσταση ανάγκης (etat d’ urgence, state of emergency), την οποία μπορούν να ενεργοποιούν και σε περίπτωση άμεσου κίνδυνου για τη δημόσια υγεία [6]. Αντίστοιχη πρόβλεψη συναντάται και στο α. 15 ΕΣΔΑ.


Φυσικά, κάτι τέτοιο οδηγεί στην εξουδετέρωση μέρους του θεσμικού αντιβάρου απέναντι στην ενδεχόμενη κατάχρηση της κρατικής εξουσίας. Ως αντιπαράδειγμα σε όσες κυβερνήσεις χρησιμοποιούν συγκρατημένα τις εξαιρετικές τους δυνάμεις, παρουσιάζεται η Ουγγαρία. Το ουγγρικό κοινοβούλιο, πρόσφατα υπερψήφισε νόμο που επιτρέπει στο πρωθυπουργό να κυβερνά με διατάγματα [7]. Από μόνη της η κατάσταση έκτακτης ανάγκης δεν συνεπάγεται κατάχρηση εξουσίας. Η χρήση της όχι-τόσο-στενά-οριοθετημένης εξουσίας είναι εκείνη που καθορίζει το πραγματικό σκοπό λήψης της απόφασης.


Στην Ουγγαρία, η απάντηση ήδη από νωρίς ανησύχησε τον τύπο, καθώς το κράτος ποινικοποίησε με βαρύτατες ποινές τη διάδοση ψευδών ειδήσεων [8]. Τα χρόνια μετά την κατάληψη της εξουσίας η κυβέρνηση Όρμπαν συγκέντρωσε αρμοδιότητες, μείωσε την ισχύ των δικαστηρίων και επιτέθηκε στην ελεύθερη δημοσιογραφία. Αυτή η εμπειρία καταδεικνύει ότι και ο κορωνοϊός θα αποτελέσει μια ευκαιρία για περιορισμό του δημοσίου χώρου.


Τελικά, το δίλημμα για τις κυβερνήσεις παραμένει ένα. Θα χρησιμοποιήσουν τα εργαλεία στη διάθεσή τους για τη προστασία της ζωής και της υγείας των πολιτών τους; Ή θα αξιοποιήσουν το τυχαίο περιστατικό ως μια δυνατότητα διόγκωσης του ρόλου τους και περιορισμού των εγγυήσεων του κράτους δικαίου; Ισχύει και εδώ η φράση του Kennedy ότι στη κινεζική γλώσσα η λέξη κρίση περιέχει δύο συνθετικά. Πρώτον, τον κίνδυνο και δεύτερον, την ευκαιρία. Ο γράφων θέλει να είναι αισιόδοξος. Η πλειοψηφία των κρατών με δημοκρατική παράδοση θα επιλέξει να προστατεύσει πρώτα την υγεία και ύστερα το τρόπο ζωής των πολιτών.


* Ο Αλέξανδρος Λυμπίκης είναι φοιτητής της νομικής σχολής ΔΠΘ.


Ο σχολιασμός ισχύει για το νομικό καθεστώς έως και τις 7/4/2020.



Παραπομπές

[1] https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/koronoios-kai-ektakti-anagi/ [2] https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/einai-antitheta-me-to-syntagma-ta-kyvernitika-metra-periorismou-ton-metakiniseon-pou-anakoinothikan-gia-tin-antimetopisi-tou-koronoiou/ [3] https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/i-eleftheria-kinisis-i-diaspora-tou-koronoiou-kai-to-syntagma/ [4] Οι όροι είναι: 1. Διάταξη νόμου, 2. Ανάγκη σε μια δημοκρατική κοινωνία, 3. Επιτακτικοί λόγοι δημοσίου συμφέροντος. [5] https://www.economist.com/europe/2020/04/04/why-swedes-are-not-yet-locked-down [6] https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/syntagma-kai-pandimia-o-dimosios-xoros-video-podcast/ [7] https://www.economist.com/europe/2020/04/02/how-hungarys-leader-viktor-orban-gets-away-with-it [8] https://www.coe.int/en/web/media-freedom/-/call-by-international-press-freedom-organisations-for-europe-s-leaders-to-protect-free-flow-of-information-to-tackle-covid-1

2.png

follow us on Instagram @atheniantimes.gr

"Νέα άποψη σε Αθηναϊκούς καιρούς"
- ΟΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΜΑΣ -
Εικόνα1.png
LACREDI LOGO.png
- ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΕΙΤΕ -
  • Black Facebook Icon
  • Instagram
Εικόνα1.png
Εικόνα1.png